زمین شناسی-پترولوژی

مقدمه     

       پهنه گسلی نایبند با طول Km 600 در راستای شمالی -  جنوبی ، از منطقه بشروئیه در خاور کوه های شتری آغاز و تا منطقه بم در جنوب شرق کرمان ادامه دارد (آقانباتی 1383 ).گستره ی مورد بررسی دارای موقعیت طول و عرض جغرافیایی به ترتیب  (57° 22' 5" تا57° 35' 20" ) و ( 32° تا 33°)  می باشد )شکل  1) .

        به طور کلی بخش باختری بلوک لوت شامل سه پهنه گسلی است . گسل نایبند ( درشمال ) ، گسل سبزواران ( در جنوب ) با روندهای (N175)  و گسل گوک در میانه با روند ( N155) که با یک حرکت پله به راست به گسل نایبند متصل می شود وتشکیل یک (Pull-apart) را می دهد (Richard Walker , James Jackson.2002) و یک سیستم پیچیده ای از شکاف ها و پرتگا ها در یک دره ی خطی تنگ با کوههای بزرگ در پهلوی دیگر را تشکیل می دهد در حالی که گسل نایبند و سبزوان ، توپوگرافی پرتگاه خطی ساده ای دارند . که این مغایرت توپوگرافی در امتداد (N155) نیاز به یک مولفه کوتاه شدگی دارد (Richard Walker , James Jackson.2002) که این مولفه کوتاه شدگی در یک سری از تاقدیس های موازی هم پیوند با تراست های پنهان در شرق گسل گوک معروف به گسل های تراستی شهداد قابل مشاهده است (Richard Walker , James Jackson.2002 – M.Mohajjel.2009  ) .

        با مطالعه نقشه های لرزه زمین ساخت ایران دیده میشود که همانند دیگر نواحی ایران مرکزی ، در بلوک لوت نیز کانون های زمین لرزه ها ، روند خاصی ندارند و در سطح بلوک پراکنده شده اند . زون های لرزه خیز بلوک بیشتر در شمال و نیز در امتداد گسل های مرز خاوری ( نهبندان ) و مرز باختری ( نایبند ) هستند و بیشتر از نوع کم عمق با بزرگی متوسط هستند ( بربریان 1974 ، آقانباتی 1383) .

          محمد خانی ( 1388 ) به نقل از  بربریان و همکاران بیان می کنند که  در شرق و غرب گسل نایبند به شعاع (250 Km) ، هیچ داده ی لرزه زایی بزرگ وجود ندارد که نشان دهنده دوره ی بازگشت طولانی زلزله در این راستا می باشد . لذا این موضوع اهمیت مطالعات کاربردی در این منطقه را دو چندان می سازد . بنابراین به منظور ارزیابی میزان خطر احتمالی زلزله در این راستا ، ابتدا با مطالعات کتابخانه ای ، نقشه های زمین شناسی و توپوگرافی و تصاویر ماهواره ای به بررسی ساختارهای همراه ، موقعیت هندسی و سازو کار گسل ها و وضعیت ریخت زمین ساختی منطقه پرداخته شد . سپس با نرم افزار (Arc GIS   & Arc VIEW)  نقشه های هم شدت شکستگی و هم شتاب ثقل افقی ترسیم گردید و نتایج حاصل در بخش های مختلف پهنه گسلی نایبند با یکدیگر مقایسه گردیدند  .

مطالعه ساختاری و مورفوتکتونیکی : 

با مطالعات تصاویر ماهواره ای ، نقشه های زمین شناسی و توپوگرافی و بررسی کارهای انجام شده  قبلی ( مقالات ، پایان نامه ها و گزارشات ) به بررسی ساختارها  و ریخت زمین ساختی منطقه پرداخته شد ( بخشی از داده های ساختاری از پایان نامه کارشناسی ارشد محمد خانی 1388استخراج گردیده است ) .

الف ) قطعه اسفندیار دارای گسل هایی با موقعیت هندسی ( N7W/79NE , N18W/81NE , N5W/85NE) با سازوکار معکوس راستگرد است و دارای شتاب ثقل افقی (1.47 – 2.17) و شدت شکستگی  (12.3 – 203.6 ) می باشد (شکل  3 ) .

ب ) قطعه آب سرد که در آن رخنمون گسلی خیلی کم است و با یک انقطاع گسلی از قطعه ی جنوبی خود در عرض (32°43'20") جدا می شود . و دارای گسل هایی با موقعیت هندسی (N10 – 45W/80NE) با سازوکار راستگرد معکوس است که موجب بالاآمدگی قسمت شرق و فروافتادگی قسمت غرب شده است . مقدار شتاب ثقل افقی و شدت شکستگی آن به ترتیب دارای کمترین مقدار (1.34 – 2.17) و (0 – 203.6) می باشد (شکل 4). که این به دلیل عدم رخنمون واضح گسلی در این قطعه گسلی است و فقط در بخش هایی از محدوده ، برخاستگی داریم که به سمت جنوب از ارتفاعات آن کاسته می شود ( محمد خانی 1388)  

 ب ) قطعه آب سرد که در آن رخنمون گسلی خیلی کم است و با یک انقطاع گسلی از قطعه ی جنوبی خود در عرض (32°43'20") جدا می شود . و دارای گسل هایی با موقعیت هندسی (N10 – 45W/80NE) با سازوکار راستگرد معکوس است که موجب بالاآمدگی قسمت شرق و فروافتادگی قسمت غرب شده است . مقدار شتاب ثقل افقی و شدت شکستگی آن به ترتیب دارای کمترین مقدار (1.34 – 2.17) و (0 – 203.6) می باشد (شکل 4). که این به دلیل عدم رخنمون واضح گسلی در این قطعه گسلی است و فقط در بخش هایی از محدوده ، برخاستگی داریم که به سمت جنوب از ارتفاعات آن کاسته می شود ( محمد خانی 1388)

       د ) قطعه دیگ رستم فاقد شاخه های گسلی ، که نماینده ی شیب زیاد و مستقیم بودن گسل است ، می باشد . به عقیده مغفوری (1384) در قسمت های جنوبی گسل نایبند گدازه های فلدسپاتوئیددار بازانیت – تفریت به سن جوانتر از 50 هزار سال وجود دارد که نشانگر عمیق و جوان بودن این گسله می باشد . که این خود عامل اصلی برای بیشترین شتاب ثقل افقی و شدت شکستگی متوسط به بالا آن می باشد ( شکل  6 ) .

 بحث و بررسي    

          اندر کنش بین قطعات گسلی می تواند باعث ایجاد وضعیت لرزه ای متفاوت در بخشهای یک منطقه گردد . این به ویژه در مورد ایران خیلی آشکار است که فرورفتگی ورق عربی به سمت شمال ، باعث ایجاد سیستم مرکب کمربندهای سایزموژنیک ( برخوردی مایل و برخوردی موازی ) گردیده  است (Marco Boninia, et al .2003 ) . این کمربندها حدود دو بلوک برخوردی مجاور را تعیین می کنند : بلوک لوت در شرق و بلوک ایران مرکزی در غرب (Jackson et al ., 1995) . که این دو بلوک نامبرده را گسل  شمالی -  جنوبی  نایبند جدا می کند . این گسل از دونین تا عهد حاضر فعالیت داشته است ( هاشمی 1386 ) . بیشترین فعالیت لرزه ای در راستای گسل ، در قسمت های شمالی و جنوبی آن است . به ویژه در راستای گسل گوک ، که در این گسل 5 زمین لرزه با بزرگای ( M_w = 5.4 – 7.1 ) در 20 سال گذشته رخ داده است (Richard Walker , James Jackson.2002) . در مقابل ، در گسل های سبزواران و نایبند هیچ گونه شواهد تاریخی لرزه ای در 1000 سال اخیر وجود ندارد . که این خود نشانی دیگر از لرزه زایی این گسلها با یک دوره بازگشت طولانی و خطر بیشتر است . به همین منظور در این مقاله با ترسیم نقشه های هم شدت شکستگی و هم شتاب ثقل افقی در قطعات مختلف این گسل ، خطر احتمالی بررسی شد و خطرناکترین قطعه ، قطعه ی دیگ رستم و کم خطرترین قطعه ، قطعه ی آب سرد شناخته شد . این به دلیل عدم رخنمون واضح گسل در قطعه آب سرد و در قطعه دیگ رستم به دلیل طولانی ، مستقیم و عمیق بودن گسل می باشد . همچنین بیشترین شدت شکستگی به دلیل رخنمون زیاد تعداد شکستگی ها و  وسیع تر بودن پهنه در قطعه نایبند ، مربوط به این قطعه شناخته شد و چون بیشترین شدت ثقل افقی را نداشت حاکی از آن است که گسلها بیشتر سطحی و طول کمی دارند .

 نتاج  

 1– گسل نایبند از شمال به جنوب دارای قطعات مختلفی ( اسفندیار ، آب سرد ، نایبند و دیگ رستم ) با توان لرزه زایی متفاوت است .

2 - قطعه آب سرد دارای کمترین  شتاب ثقل افقی و شدت شکستگی به ترتیب با مقادیر (1.34 – 2.17) و (0 – 203.6) می باشد  که این به دلیل عدم رخنمون واضح گسلی در این قطعه گسل است .

3  - قطعه نایبند دارای بیشترین شدت شکستگی (24.6 – 348.5) و شتاب ثقل افقی متوسط به بالا (1.51 – 2.39) می باشد . این به دلیل رخنمون زیاد تعداد شکستگی ها و وسیع تر بودن پهنه در این قطعه است .

4 – قطعه دیگ رستم دارای بیشترین شتاب ثقل افقی (1.68 – 2.83) و شدت شکستگی متوسط به بالا (24.6 – 217.3 ) می باشد . که این به دلیل طولانی ، مستقیم و عمیق بودن گسل در این قطعه است .